Acentelerin denkleştirme talep hakkı

ABDULGANİ DEĞİRMENCİ
AVUKAT

14.06.2007 yılında yürürlüğe giren 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu (“Sigortacılık Kanunu”) ile açık bir şekilde yasal zemini oluşturulan denkleştirme tazminatı bu yazımızda ele alınacaktır. Acenteler önceki yasal düzenlemelerde olmayan ancak portföy tazminatı adı altında eski Borçlar Kanunu’nun 97’nci maddesini dayanak gösterecek talepte bulunmaktaydı.

Tabiî ki bu durumda uygulama birçok sıkıntı getirmekte idi, zira önceki yasal dayanak tamamen bir tazminat olarak düşünülmekteydi. Ancak kanun koyucu son derece yerinde bir düzenlemeyle sigorta acentelerinin sigorta şirketlerine karşı yöneltebileceği talep hakkı getirmiştir. Bu hakkı da 1.07.2012 tarihinde yürürlüğe giren 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (“TTK”) 122’ncci Maddesinde “Denkleştirme Tazminatı“ başlıklı madde ile güçlendirmiştir. Öncelikle acentelerden gelen sıkça bir soruyu cevaplandırmakta yarar görüyoruz. Bu denkleştirme talep hakkı 2012 yılında düzenlenmemiştir. Yukarıda belirtildiği üzere 14.06.2007 tarihinde yürürlüğe giren 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu 23’ncü maddesinin 16’ncı fıkrasına göre yürürlüğe girmiştir. Bu madde acentelik sözleşmelerine ilişkin 86/653 sayılı Avrupa direktifinin 17- 18’nci maddelerinde yer almış ve uyum yasaları çerçevesinde yasal mevzuata alınmıştır. Yine her ne kadar acentelere tanınan bu hak tazminat adı altında düzenlenmiş ise de bu hakkın içeriğinde tazminatın yasal unsurları bulunmadığı dolayısıyla aslında acentelerin yarattığı müşteri çevresinin bir karşılığı olduğu açıktır. Bu sebepler Yrd. Dr. Özge Ayan’ın kullandığı “denkleştirme talep etme hakkı” terimini kullanılması son derece yerindedir (Acentenin denkleştirme talep etme hakkı sf.92). Bu yeni düzenleme çerçevesinde denkleştirme talepleri, gerek sigorta şirketlerinin acenteleri ile karşılıklı fesihler ve gerek her acentelik sözleşmesinin ihtilaflı bir şekilde sona ermesinde gündeme gelecek önemli bir konu haline gelmiştir. Zira bu hakkı her acentenin kullanması gerektiğini düşünmekteyiz. Böylelikle sigorta şirketleri sudan sebeple “acentenin portföyünün zarar ettiği” sözleşmesinin feshedilmesinin önüne geçilebilir. Sigorta acentelerinin denkleştirme yönünden talepleri için 2007 yılından öncesinde sigorta mevzuatında bir düzenleme olmamasına rağmen Yargıtay acentelerin bu hakkının olduğunu kararlarına yansıtmıştır.

2007 yılında 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu’nun 23’ncü maddesinin 16’ncı fıkrası ile sadece sigorta acenteleri ile sınırlı olmak üzere acentenin talep hakkı daha açık ve detaylı bir şekilde düzenlenmiş oldu. Anılan maddeye göre, “… (16) Sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra sigorta şirketi sigorta acentesinin portföyü sayesinde önemli menfaatler elde ediyor ve hakkaniyet gerektiriyorsa, sigorta acentesi, sigorta şirketinden tazminat talep edebilir. Ancak, sigorta acentesinin haklı bir nedene dayanmaksızın sözleşmeyi feshetmesi ya da kendi kusuruyla sözleşmenin feshine neden olması halinde tazminat hakkı düşer.” Bu düzenleme son derece yerinde olarak yeni TTK içerinde de ifadesini bulmuştur. 1.07.2012 tarihi itibarı TTK nın “II – Tazminat Borcu” başlıklı 122’nci maddesine göre,

“MADDE 122- (1) Sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra; a) Müvekkil, acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra da önemli menfaatler elde ediyorsa, b) Acente, sözleşme ilişkisinin sona ermesinin sonucu olarak, onun tarafından işletmeye kazandırılmış müşterilerle yapılmış veya kısa bir süre içinde yapılacak olan işler dolayısıyla sözleşme ilişkisi devam etmiş olsaydı elde edeceği ücret isteme hakkını kaybediyorsa ve c) Somut olayın özellik ve şartları değerlendirildiğinde, ödenmesi hakkaniyete uygun düşüyorsa, acente müvekkilden uygun bir tazminat isteyebilir.

(2) Tazminat, acentenin son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı yıllık komisyon veya diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz. Sözleşme ilişkisi daha kısa bir süre devam etmişse, faaliyetin devamı sırasındaki ortalama esas alınır.

(3) Müvekkilin, feshi haklı gösterecek bir eylemi olmadan, acente sözleşmeyi feshetmişse veya acentenin kusuru sebebiyle sözleşme müvekkil tarafından haklı sebeplerle feshedilmişse, acente denkleştirme isteminde bulunamaz.

(4) Denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez. Denkleştirme istem hakkının sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerekir.

(5) Bu hüküm, hakkaniyete aykırı düşmedikçe, tek satıcılık ile benzeri diğer tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesi hâlinde de uygulanır.” Bu maddenin sigorta acenteleri açısından hayati bir düzenlemedir. Bu konuda tüm acentelerin bilinçlenmesi gerekmektedir.

Denkleştirme zaman aşımı

Denkleştirme talepleri iki farklı yasada düzenlenmiştir. Yukarıda ayrıntısını verdiğimiz TTK 122’nci maddeye göre sözleşme sona ermesinden itibaren bir yıl içerisinde başvurulması zorunluluğu getirilmiştir. Bu durumda sigorta hukuku açısından bu süre geçerli olacak mı diye bir soru aklımıza gelecektir. Zaman aşımı süresi sigorta hukukunda bir yıllık süreye tabi değildir. Zira 5684 sayılı yasa özel bir yasa olup kanun koyucu bu düzenlemede bir süre tayin etmemiştir. Bu durumda genel zaman aşımı olan beş yıllık süre geçerli olacaktır.

Kimler denkleştirme talep edebilir?

TTK ve Sigortacılık Kanunu gereğince herhangi bir sınırlama getirilmediğinden, kural olarak her bir sigorta acentesi, sözleşme imzalamış olduğu sigorta şirketine karşı, sözleşmesinin sona ermesi halinde denkleştirme talebinde bulunabilir.

• Sözleşmenin denkleştirme talep hakkını doğuracak biçimde sona ermesi
• Müvekkilin sözleşmeden sonra müşteri çevresinden menfaat sağlayacak olması
• Acentenin bundan dolayı kayba uğraması
• Hakkaniyetin böyle bir denkleştirmeyi gerektirmesi, olarak sayılmalıdır.

Denkleştirme talebinin vazgeçilmezliği

Acente arkadaşlardan yoğun olarak gelen bir soruyu yanıtlamakta fayda görüyoruz. Bildiğiniz üzere sigorta şirketleri acentelik sözleşmesinde bu hakkından feragat zorla imzalatmaktadır. Bu feragat hukuken tamamen geçersizdir. Sadece acentenin gözünü boyamak için yapılmaktadır. Kanunun koyucu acenteyi korumak amacıyla TTK m.122/IV'de, acentenin denkleştirme talebinden önceden vazgeçemeyeceğini düzenlemiştir. Hükme göre acente, acentelik sözleşmesinin sona ermesinden önce denkleştirme talep etme hakkından feragat edemez. Getirilen bu kısıtlama ile müvekkilin karşısında zayıf konumda bulunan acentenin, müvekkilin baskısı sonucu sahip olduğu denkleştirme hakkını kaybetmesi engellenmeye çalışılmaktadır.

Bu, hakkında hukuki dayanağı kanuni gerekçesi genel anlayışın aksine, hukuken bir portföy mülkiyetinin aidiyeti ve bunun karşılığı bir bedelin ödenmesini düzenlememektedir. Buna karşılık, bu maddelerle acente tarafından sigorta şirketine kazandırılan yani sigorta şirketi portföyüne eklenen ve bu suretle sigorta şirketine yapılan katkı karşılığında, acentelik sözleşmesinin sona ermesi ve belirli şartların gerçekleşmesi durumunda sigorta şirketi tarafından acentesine sigorta şirketinde kalan ve aracılık edemeyeceği işler için acentenin komisyon kaybının bir derece telafi edilmesi amacıyla bir ödeme öngörülmüştür. Denkleştirme talebinin şartları incelendiğinde de bu durumu destekler nitelikte düzenlemeler olduğu görülmektedir. Sigorta portföyu Türkiye’de tamamen acentelerin kişisel becerileri ile yaratıldığı ve bu durumun sigorta şirketleri tarafından yazık ki unutulduğu gözlemlenmektedir. Bu durumu inkâr etme yoluna gitseler de pratikteki uygulamaları ne yazı ki beyanları ile örtüşmemektedir. Sigorta şirketleri son yıllarda sadece kar odaklı çalışmaktadırlar. Acentelerin portföyünü koruması için yardımcı olmaması ve/veya tazminat ödememek amacıyla hasarlı poliçeleri yenilememesi ve yine uygulamada sıkça rastlandığı üzere poliçe bedelini fahiş şekilde artırarak poliçenin yenilemesini engelledikleri malumunuzdur. Ne yazık ki bu aşamada bu konudaki eksikler henüz tam giderilmemiştir. Ancak Sigortacılık Genel Müdürlüğü yayınladığı bildirilerde üretim yetersizliği sebebiyle acentelik sözleşmesinin feshedilemeyeceğini açıkça dile getirmiştir. Acente arkadaşlara buradan seslenmek istiyorum son dönemlerde sigorta hukuku çok hızlı ilerlemekte oluğu ve yıllık sigorta üretiminin de katlandığı göz önüne alındığında dernek çatısı altında toplanarak hukuki haklarınız aranması hayati bir önem arz etmektedir. Zaman birlik olma zamanıdır. Bu durumda sigorta şirketi haksız yere acentelik fesih şartı gerçekleşmediğinde yine “denkleştirme talep etme hakkı” acentenin elinden alınmış olacaktır. Bu konuda tüm acentelere sesleniyor bin bir zorlukla elde edilen yasal hakların basit müdahaleler elden gitmesine seyirci kalınmamalıdır. Bu konuda hazine müsteşarlığı sigortacılık müdürlüğüne yazılı başvurularının yapılması STK ve icra komitelerini göreve çağrılması elzemdir.